یعتبر العرفان معرفة تقوم علی أحوال و حالات روحانیة یرتبط الإنسان من خلالها بالوجود المطلق دون أی وساطة تذکر. و بناء علی هذا التعریف، یظهر کلام العارف - شعرا کان أم نثرا - کبیان عن تجارب عرفانیة اکتسبها خلال سلوکه العرفانی، أو نظرته الخاصة بالخلقة والکون علی أساس تلک التجارب العملیة. ولهذا نری أن کلامه یفوق مستوی العالم الواقعی و یخترق المحسوسات، بحیث لم یدرک أقواله إلا من کانت لدیه إمکانیة الاستیعاب والفهم من خلال التعالیم الحقة. یتعرض هذا المقال مع رؤیة نقدیة بدراسة العرفان عند رضی الدین آرتیمانی. یعتبر رضی الدین آرتیمانی عارفا ربانیا عاش فی النصف الثانی من القرن العاشر الهجری والذی قد اشتهر بدیوانه و ساقی نامته فی عهد شاه عباس. فلاقت «ساقی نامة» التی نظمت فی قالب مثنوی شهرة واسعة بین أشعار رضی الدین آرتیمانی و ذلک بسبب روح الرأفة والعاطفة التی تخیم علیها.

ابوالقاسم قشیری (465-376 ه) یکی از بزرگ ترین عارفانان و عالمان قرن پنجم هجری قمری است. او در میدان های علم و معرفت روزگار خود، سرآمد اقران بود. آثار فراوانی که از او برجای مانده گواه این است که نه تنها در سلوک عرفانی و حکمت عملی، بلکه در حدیث و تفسیر و فقه و کلام هم از توانمندی زایدالوصفی برخوردار بوده است. یکی از دغدغه های قشیری بر اساس آنچه که از منابع مختلف گزارش شده، اندیشه های کلامی است. به نظر می رسد باورهای کلامی قشیری در بازخوانی اندیشه های او، همخوانی و تطابق بیشتری با کلام اشعری داشته باشد. این مساله را می توان در آثار او به وضوح مشاهده کرد. در رساله قشیریه، تفسیر لطایف الاشارات، نامه شکایت اهل سنت و قصیده الصوفیه آشکارا منظومه فکری قشیری آمده است.نگارنده در این مقاله که به روش کتابخانه ای صورت گرفته در پی آن است تا با مراجعه به آثار مذکور هر چه بیشتر به اندیشه های قشیری وضوح ببخشد. نتیجه ای که از مقاله گرفته می شود حاکی از آن است که آراء قشیری بجز مساله صفات خبریه و راه شناخت خداوند همان آراء ابوالحسن اشعری است.

تقدس بیش از حد سنت شفاهی (تلمود) در برهه هایی از زمان در یهودیت ربانی، که موجب به حاشیه رانده شدن کتاب مقدس شده بود، گروهی را به مخالفت با آن سنت واداشت که فرقه قرائیم از این گروه بود. فرقه قرائیم در قرن دوم / هشتم، آن هم در زیر لوای فرهنگ و تمدن اسلامی شکل گرفت. قرائیان عقل گرا بودند و متکلمان این فرقه برای تفسیر کتاب مقدس، کلام معتزلی را به خدمت گرفتند و با مدد جستن از این کلام سعی در مقابله با جبهه مخالف خود؛ یعنی ربانیان نمودند. تاثیر معتزله بر متکلمان یهودی در سده چهارم / دهم به نقطه اوج خود رسید. گرچه برخی محققان در برهه ای از زمان مسلمانان را در مباحث مشترک کلامی میان این دو دین متاثر از یهودیان می دانستند، اما این متکلمان یهودی بودند که متاثر از متکلمان مسلمان بودند و با کمک آنها و مشارکت ربانیان و قرائیان، پربارترین دوره فلسفه یهودی؛ یعنی دوره قرون وسطی را شکل دادند .

این گفتار به تحلیل (کلام نفسی) و (کلام لفظی) در اثار مولوی می پردازد و نشان میدهد که در یک چشم انداز کلی، تقسیم و تفکیک سخت و زبان به زبان لفظی و زبان یا کلام نفسی و نیز لوگوس باطنی و لوگوس به بیان آمده، به زمانی بسیار دور باز می گردد. با تاکید بر تاثیر چشمگیر بحثهای مطرح درحوزه کلام اشعری بر آثار مولوی در دو بخش مجزا، کلام در قلمرو الوهیت و قلمرو انسان شناسی مورد تحلیل و بررسی قرار می گیرد و در ادامه، اصول و مبانی یاد شده با آرای مولوی مقایسه و بررسی می شود.

فلسفه علم کلام از جمله «فلسفه های مضاف» است که در قرن اخیر مورد توجه دانشمندان قرار گرفته. هر چند بیشتر و پیش تر غربی ها بدان پرداخته اند. اخیرا از نگاه اندیشه وران مسلمان نیز مغفول نمانده است. فلسفه کلام، نگاهی بیرونی به مباحث و مسایل این علم دارد که با ارایه گزارش وصفی - تحلیلی به آن ها می پردازد.مسایلی که تحت عنوان فلسفه علم کلام در این نوشتار آمده است عبارتند از:نام گذاری، تعریف، موضوع، غایت، وظایف و مسوولیت، روش ها، قلمرو، مذاهب و مکاتب کلامی، عوامل و زمینه های پیدایی، ادوار و مراحل تاریخی، رویکردهای کلی، ویژگی ها.  

0

تحولات قرن بیستم در حوزه هرمنوتیک و نظریه تفسیری به نتایجی منتهی شده است که علم کلام به عنوان دانشی متن محور و دارای پیوند عریق با تفسیر متون مقدس را در حوزه هایی به چالش می کشد. مقاله حاضر با بررسی تاثیر تحولات هرمنوتیک معاصر در هر دو ساحت «نظریه تفسیری به مثابه نظریه قرائت» و «نظریه تفسیری به مثابه هرمنوتیک فلسفی و فرا تفسیر» بر حوزه کلام سنتی و با تاکید بر اینکه هر رویکرد کلامی لاجرم بر نظریه تفسیری خاصی تکیه زده است می کوشد تعامل میان هرمنوتیک و کلام را در سه محور اصلی بررسی نماید. این سه محور اصلی عبارت اند از:الف. چالش انتقادی هرمنوتیک معاصر با کلیت کلام سنتی،ب. بررسی مساله آفرینی و خلق پرسش های نوین کلامی توسط هرمنوتیک معاصر،ج. واکاوی تاثیر باورهای کلامی در هرمنوتیک.

چکیده فارسی:با بررسی الهیات یهود، قبل و بعد از اسلام، تحولاتی که مسلمانان در میان علمای سنتی یهود پدید آوردند، نمایان می شود. «عقل گرایی» مشخصه بزرگی بود که بعد از اسلام در میان یهودیان شکل گرفت و این ویژگی به جز دوره کوتاهی و آن هم در میان تعداد معدودی همچون فیلون، هیچ سابقه یهودی ندارد؛ تا اینکه کلام اسلامی، بن مایه های این روش فکری را در یهودیت بنا نهاد و بزرگانی از یهودیت، مانند داوود مقمص و سعدیا گائون از جامعه سنتی یهود و قرقسانی در فرقه قرائیم، با پذیرش این تحول، دوره جدیدی از تفکر یهودی را رقم زدند. این تحول، معلول دو عامل مهم بود: یکی دستاورد بزرگ متکلمان مسلمان که علمای ادیان دیگر را به فراگیری آن مشتاق می کرد و دیگری ثبات و امکانی که اسلام در جوامع مسلمان پدید آورد تا علوم مختلف ازجمله کلام اسلامی در میان علمای اسلام و ادیان دیگر شکوفا شود. تاثیر کلامی مسلمانان بیشتر از طرف عقل گراهایی چون معتزله بود که تلاش می کردند عقل و دین را با یکدیگر جمع کنند. این رویکرد مورد قبول علمای یهود واقع شد و آنها برای موجه نشان دادن دین خود در میان علمای ادیان دیگر و نیز دفاع از آن در میان پیروان یهود، نیاز به این روش داشتند و جمع بین عقل و دین، جزء دغدغه های آنان شد. چکیده عربی:عند دراسة الهیات الیهود قبل ظهور الاسلام وبعده، تتجلّی واضحة للعیان التحوّلات التی أوجدها المسلمون فی العلماء الیهود التقلیدیین. من ذلک مثلاً ان النزعة العقلیة ظهر کمعلم بارز فی الدیانة الیهودیة فی اعقاب ظهور الاسلام. وهذه المیزة لم تکن لها سابقة فی الیهودیة باستثناء مدّة قصیرة وبعد عدد معدود منهم مثل فیلون، إلی ان انشأ الکلام الاسلامی ارهاصات هذا المنهج الفکری فی الیهودیة، فما کان من بعض کبار الیهود مثل داوود مقمص وسعدیا غاؤون من المجتمع الیهودی التقلیدی، وقرقسانیین من فرقة القرائیة، إلا ان قبلوا هذا التحوّل، حیث بدأ بعدئذ دور جدید من الفکر الیهودی. وکان هذا التحوّل یُعزی إلی عاملین مهمّین: احدهما: الانجازات الکبری التی حققها علماء الکلام المسلمون وشجّعت علماء الأدیان الاخری علی تعلّمه، والآخر: الثبات والقدرة التی أوجدها الاسلام فی المجتمعات الاسلامیة لتزدهر العلوم المختلفة ومنها علم الکلام فی اوساط العلماء المسلمین وعلماء الأدیان الاخری. التأثیر الکلامی للمسلمین اکثر ما جاء من اصحاب الاتجاهات العقلیة کالمعتزلة الذین کانوا یحاولون التوفیق بین العقل والدین. وقد لقی هذا النهج قبولاً لدی علماء الیهود اذ انهم کانوا بحاجة إلی مثل هذا المنهج من اجل توجیه دینهم أمام علماء الأدیان الاخری، وکذلک من اجل الدفاع عنه امام اتباعهم الیهود، فقد کانت قضیة التوفیق بین العقل والدین من الهواجس التی کانت تشغل اذهانهم.